مورد سیزدهم: غش
از داد و ستدهای حرام که شیخ انصاری قبلا گفتیم به ترتیب حروف الفبا ذکر میکنند غَش یا غِش است.
یکی از مصادیقی که در روابط اجتماعی در روایات به شدت نکوهش شده عنوان غش است غَش مصدر و غِش اسم مصدر است.
ملعون من غشّ مسلما أو غرّه أو ماکره.[1]
من غشّ أخاه المسلم نزع الله برکه رزقه و أفسد علیه معیشته و وکله الی نفسه.[2]
این آثار خیلی سنگین است. هر کسی با غش با برادر دینی رفتار کند سه اثر دارد یکی اینکه خداوند برکت رزق را از او میگیرد و هر چه درآمد به دست میآورد باز هم به قول معروف هشت او گرو نه او است. روایت داریم برکه العلم فی کذا در رزق نیز همین است. پول کمی است که چند مشکل را حل میکند اما گاهی پول زیادی است که کارآیی خاصی ندارد.
اثر دومش این است که در زندگی اش هم انواع گرفتاریها پیدا میکند. مهمتر از همه این است که او را به خودش وامیگذارد. گویا از ولایه الله که دستش در دست خدا باشد دیگر رها میشود.
مرحوم شیخ انصاری به عنوان یک عمل حرام از غش نام برده است و بعد اثبات حرمت غش سایر آثار را هم به مناسبتی مرحوم شیخ اشاره میکنند. ما در این مبحث چند مطلب را باید مورد بررسی قرار دهیم.
- معنای لغوی غش.
- آیا عنوان غش حقیقت شرعیه دارد یعنی در لسان روایات در معنایی بکار میرود غیر از آنچه در لغت بکار رفته یا معنای شرعی اش یکی از مصادیق معنای لغوی است؟
- کلماتی داریم که روایات همراه با غش ذکر شده و گاهی انسان از قرائن استفاده میکند به جای غش این کلمات در روایات استفاده شده است. قبلا هم روشمان همین بود که این کلمات را هم به اختصار باید اشاره کنیم.
- حکم شرعی غش حرمت است نه؟
آیا موضوع حرمت، خود غش است یا چیز دیگری است که غش مصداق آن است؟ کلامی مرحوم ایروانی در حاشیه مکاسب دارند که میفرمایند اما الکلام فی حکم الغش تکلیفا فالذی یظهر لی من الاخبار ان الغش بنفسه لیس محرما من المحرمات و إنّما یحرم بعنوان أنّه کذبٌ، ایضا یحرم بما انه اکل للمال بلا رضا صاحبه فکان الغش جزء من جزئیات التصرف فی ملک الغیر بلا رضاه.[3]
در نقد کلام ایشان بیان خواهیم کرد که اصلا یعنی چه که غش به این عنوان حرام باشد که تصرف در ملک غیر بدون رضایت او است اصل تصور این کلام ایشان باید تبیین شود که قابل تصویر هست یا نه؟ کسی که عیب کالا را مخفی میکند همین عمل غش است در حالی که هنوز به ملک غیر در نیامده است.
- آیا معاوضه ای که متضمن غش هست تکلیفا حرام است؟
- آیا معاوضه مشتمل بر غش، وضعا باطل است؟
- آیا غش در معامله خیار تخلف میآورد یا بطلان معاوضه میآورد؟
- اگر حرمت غش ثابت است مختص معاملات است یا در غیر معاملات هم غش حرام است.
فرد میخواهد مشورت کند برای تحصیل یا ازدواج و فرد مشاور مخفی کاری کند آیا این غش هست یا نه و حرام هست یا نه و دلیل بر این حرمت چیست؟ ممکن است ادعا شود غش انصراف به باب معاوضات دارد که باید بحث کنیم.
[1]. بحار الأنوار - ط مؤسسهالوفاء (العلامه المجلسی) ، جلد : 103 ، صفحه : 82
[2]. وسائل الشیعه ط-آل البیت (الشیخ حرّ العاملی) ، جلد : 16 ، صفحه : 33
[3]. حاشیه المکاسب (ایروانی نجفی، میرزاعلی) ، جلد : 1 ، صفحه : 29